هرگاه در ناحیه ای از محیط کشسان ارتعاشی به وجود آید موجب پدید آمدن ارتعاشهای پی در پی میشود که از محل شروع ارتعاش دور میشوند. به این ترتیب موج بهوجود میآید.
به طور کلی موج به دو دسته تقسیم میشود: امواج مکانیکی و امواج الکترومغناطیسی
- امواج مکانیکی مانند امواج صوتی برای انتشار به محیط مادی نیاز دارند.
- امواج الکترومغناطیسی مانند نور مرئی برای انتشار به محیط مادی نیاز ندارند.
در یک دسته بندی دیگر امواج به دو دسته امواج عرضی و طولی تقسیم میشوند.
- امواج عرضی: امواجی که کمیت نوسان کننده در راستای عمود بر جهت انتشار موج نوسان داشته باشد. در موج مکانیکی عرضی این کمیت جابجایی ذرات محیط است اما در موج الکترومغناطیسی میدانهای الکتریکی و مغناطیسی نوسان میکنند.
- امواج طولی: امواجی که در آن جهت نوسان ذرات محیط موازی با جهت انتشار موج است. مانند امواج صوتی.
صوت یک موج مکانیکی طولی است که در این شبیه ساز به آن میپردازیم.
صوت توسط چشمه صوت ایجاد میشود. چشمه صوت جسمی است که با ارتعاش خود محیط اطراف را به ارنعاش در میآورد و موجب ایجاد موج صوتی میشود. مانند سیم گیتار تارهای صوتی حنجره انسان دیاپازون و.......
تولید موج صوتی توسط دیاپازون
دیاپازون یک چشمه صوتی است که از دو شاخه فلزی تشکیل شده است. وقتی به یکی از شاخه ها ضربه میزنیم شاخه های دیاپازون به طور متناوب حرکت رفت و برگشتی انجام میدهند.
فرض کنیم یکی از شاخهها به سمت راست حرکت کند:
۱-شاخه دیاپازون به مولکولهای هوای مجاور خود فشار وارد میکند و آنها را به هم نزدیکتر میکند. بنابراین یک ناحیه تراکم ایجاد میشود.
۲-وقتی شاخه در جهت مخالف حرکت میکند از هوای مجاور فاصله میگیرد و مولکولهای هوای مجاور از هم فاصله میگیرند و باعث ایجاد ناحیه انبساط میشود.
۳- این تراکم و انبساطها به وسیله برخورد و برهمکنش بین مولکولهای هوا به مولکولهای مجاور منتقل میشوند.
۴-درنتیجه نواحی تراکم و انبساط یکی پس از دیگری در هوا پیش میروند و موج صوتی منتشر میشود.
تراکم و انبساط در موج صوتی
در موج صوتی طولی ذرات محیط در راستای انتشار موج به جلو و عقب نوسان میکنند. در نتیجه در بعضی نواحی ذرات به هم نزدیکتر و در بعضی نواحی از هم دورتر میشوند.
- تراکم: ناحیه ای که ذرات به طور نسبی به هم نزدیکترند و فشار بیشتر است.
- انبساط: ناحیهای که ذرات در آن از هم دورترند و فشار کمتر است.
فاصله تراکمها و انبساطها:
۱-اگر دو تراکم متوالی را در نظر بگیریم فاصله بین آنها برابر با یک طول موج است. همین موضوع برای دو انبساط متوالی نیز برقرار است.
۲- فاصله مرکز یک تراکم تا مرکز نزدیکترین انبساط برابر با نصف طول موج است.
۳-در مراکز تراکم و انبساط جابجایی ذرات از محل تعادل برابر صفر است.
۴-در وسط فاصله یک تراکم بیشینه و انبساط بیشینه مجاور اندازه جابجایی از وضع تعادل بیشینه است.
در موج صوتی ایجاد شده توسط دیاپازون بسامد و قدرت ضربه دو اثر متفاوت روی نوسان ذرات هوا دارند:
۱-تاثیر بسامد دیاپازون
بسامد چشمه تعیین میکند که ذرات هوا چند بار در ثانیه نوسان کنند. با افزایش بسامد ذرات باید سریعتر رفت و برگشت کنند. یعنی تعداد نوسانهایش در ثانیه بیشتر میشود.
دقت کنید افزایش بسامد به معنی افزایش دامنه نیست
۲-تاثیر قدرت ضربه دیاپازون
با قدرت ضربه بیشتر انرژی بیشتری به دیاپازون منتقل میشود و دیاپازون با دامنه بیشتری نوسان میکند و ذرات هوا هم با دامنه بیشتری نوسان میکنند. و صدای حاصل بلندتر شنیده میشود.
لوله صوتی و تشکیل موج ایستاده
وقتی یک چشمه صوتی مثل دیاپازون در کنار یک لوله صوتی قرار میگیرد موج صوتی درون لوله منتشر میشود. این موج پس از رسیدن به انتهای لوله بازتاب میشود.
اگر شرایط مناسب باشد تداخل این دو موج باعث تشکیل یک موج ایستاده میشود.
باز یا بسته بودن انتهای لوله مشخص میکند که موج در آن انتها چگونه رفتار کند و محل گرهها و شکمهای موج ایستاده چگونه قرار بگیرند.
اگر طول لوله مضربهای معینی از طول موج موج صوتی باشد برهمنهی موجهای پیشرونده در جهتهای مخالف نقش موج ایستاده بارزی در لوله صوتی ایجاد میشود.
نحوه کار با شبیه ساز
در شبیه ساز یک لوله صوتی در کنار یک دیاپازون به عنوان چشمه صوت در نظر گرفته شده است. هوای درون لوله صوتی به ۲۴ جداکننده تقسیم شده است و مکان این جداکنندهها مشخص شده است و میتوان نوسان آنها را بررسی کرد. با ارتعاش دیاپازون ذرات هوا در نزدیکی آن به نوسان در میآیند و این نوسان به ذرات مجاور منتقل میشود. در محیط هوا به طور متناوب نواحی تراکم و انبساط ایجاد شده و موج صوتی در محیط منتشر میشود.
در شبیه ساز نمودارهای جابجایی ذرات و سرعت لحظهای هر ذره و شتاب ذرات و نمودار فشار بر حسب مکان ذرات وجود دارد . با روشن کردن هرکدام میتوانید نمودار مربوطه را ببینید.
نمودار جابجایی ذرات
این نمودار نشان میدهد هر ذره نسبت به محل تعادل خود چقدر جابجا شده است. مثلا اگر جابجایی یک ذره مثبت باشد یعنی ذره در یک لحظه نسبت به محل تعادلی خود به سمت راست حرکت کرده و اگر جابجایی منفی باشد یعنی ذره در یک لحظه نسبت به محل تعادلی خود به سمت چپ حرکت کرده است.
نمودار سرعت ذرات
هر ذره هوا هنگام نوسان ممکن است به سمت راست یا چپ حرکت کند یا سرعت آن به طور لحظه ای صفر باشد.
نمودار شتاب ذرات
چون سرعت ذرات مدام تغییر میکند حرکت ذرات شتابدار است. در یک نوسان هماهنگ ساده شتاب همیشه به سمت محل تعادل خواهد بود.
نمودار فشار
این نمودار با نمودار با نمودار های قبلی متفاوت است. در نمودار فشار تغییرات فشار هوا در نواحی مختلف محیط نشان داده میشود. یعنی فشار مربوط به فضای بین ذرات و برهم کنش ذرات مجاور است نه اینکه فشار یک ذره را اندازه بگیریم.
در نمودار فشار در محلی که فشار در نمودار صفر است به این معنی است که فشار در آن محل برابر فشار تعادلی است. فشار منفی به این معنی است که فشار کمتر از فشار تعادلی است و فشار مثبت به این معنی است که فشار بیشتر از فشار تعادلی است.
در این شبیه ساز میتوان بلندی و بسامد صوت حاصل را تغییر داد. اگر قدرت ضربه را بیشتر کنید دیاپازون با شدت بیشتری به نوسان در میآید و دامنه نوسان ذرات هوا بیشتر میشود. بنابر این صوت شدت بیشتری خواهد داشت.
هر دیاپازون بسامد طبیعی خود را دارد. با افزایش بسامد دیاپازون در واقع نوع دیاپازون تغییر میکند.
وقتی دیاپازون با بسامد بزرگتری را به ارتعاش در میآورید تعداد نوسان هر ذره در هر ثانیه بیشتر میشود.
با انتخاب نوع لوله (بسته یا باز) محل گره جابجایی و شکم جابجایی در انتهای لوله تعیین میشود و این موضوع در تشکیل موج ایستاده تاثیر دارد.
پس از کار با شبیه ساز به سوالات زیر پاسخ دهید.
۱-صوت موج طولی است یا عرضی؟ چرا؟
۲-صوت چگونه در هوا منتشر میشود؟
۳-اگر قدرت ضربه چشمه را افزایش دهیم چه تغییری در حرکت ذرات هوا مشاهده میشود؟ این سوال را در مورد تغییر بسامد نوسان چشمه پاسخ دهید.
۴-فاصله بین دو تراکم متوالی یا دو انبساط متوالی چه کمیتی را نشان میدهد؟
۵-علامت شتاب هر ذره نوسان کننده را وقتی جابجایی آن از مرکز نوسان مثبت و منفی است بررسی کنید.
۶-در ناحیه تراکم و انبساط فشار هوا نسبت به فشار تعادل چگونه است؟
- آشنایی با مفهوم موج طولی و نحوه انتشار موج صوتی در محیط مادی
- درک تفاوت تراکم و انبساط در موج صوتی
- درک تاثیر فرکانس و قدرت ضربه چشمه صوتی
- درک رابطه بین جابهجایی، سرعت، شتاب و فشار در موج صوتی